FANDOM


Disambig Na tę stronę wskazuje przekierowanie ze strony „język prowansalski”. Zobacz też: dialekt prowansalski języka oksytańskiego.
Occitanie

Zasięg języka oksytańskiego

Jezyki i dialekty Francji

Języki i dialekty Francji

Los dialectes de l'occitan

Dialekty języka oksytańskiego

Flag of Occitania (with star) Język oksytański (occitan / lenga d'òc, okcytański), w Polsce częściej nazywany językiem prowansalskim, należy do grupy romańskiej języków indoeuropejskich. Język oksytański jest blisko spokrewniony z językiem katalońskim, z którym tworzy diasystem oksytanoromański. Często i bezpodstawnie bywa uznawany za dialekt języka francuskiego i nazywany patois.

Zasięg terytorialny Edytuj

Zasięgiem obejmuje obecnie tereny czterech państw:

Podział na dialekty Edytuj

Tradycyjnie uznaje się, że oksytański ma sześć dialektów: gaskoński (zawierający w sobie także bearnés i aranés) na zachodzie, langwedocki i prowansalski na południu, limuzyński, owerniacki i vivaroaupenc na północy.

Poza przypadkiem gaskońskiego, granice między dialektami rzadko są wyraziste, przejście z dialektu do dialektu jest zazwyczaj płynne i gwary uznawane za należące do któregoś dialektu mogą posiadać cały szereg cech wspólnych z innymi dialektami.

Istnieje grupa językoznawców uznających, że nie ma jednego języka oksytańskiego, lecz kilka różnych języków, które wg nich różnią się od siebie w takim stopniu, że utrudnione jest wzajemne zrozumienie. Z tego punktu widzenia tworzenie literatury w "języku oksytańskim" byłyby w rzeczywistości twórczością np. w języku prowansalskim lub w langwedockim.

Nazwy Edytuj

Jedno z pierwszych udokumentowanych zastosowań terminu język òc znajdujemy w De vulgari eloquentia Dantego Alighieri, który klasyfkuje języki romańskie według sposobu mówienia tak (oïl, òc, sí). Òc, wymawiane /ɔ(k)/ pochodzi od łacińskiego hōc, które znaczyło 'to'[3], i na południu Galii zaczęło być używane jako partykuła potwierdzająca[4].

Również pod koniec XIII w., niemal równocześnie, pojawia się w łacińskiej dokumentacji administracyjnej inny wywodzący się od słowa òc termin: lingua occitana (łac. 'język oksytański'). Stąd też wywodzi się słowo Oksytania[5] jako nazwa terytorium, w którym używa się tego języka,.

Termin prowansalski był długo używany jako nazwa całego języka oksytańskiego, obecnie jednak język nauki rezerwuje go raczej wyłącznie dla dialektu używanego w Prowansji. Nazwa ta została ukuta w XIII w. we Włoszech i pochodzi od łacińskiego słowa provincia[6].

W tekstach oficjalnych padają sformułowania "langue occitane" (fr., 'język oksytański') w Loi Deixonne[7], "occitan-langue d'oc" w terminologii francuskiego Ministerstwa Edukacji przy przyznawaniu certyfikatów CAPES[8], "occitan, nomentat aranés en Aran" (oc. 'oksytański, w [Dolinie] Aran zwany arańskim), "era lengua occitana, denominada aranés en Aran" (oc. 'język oksytański, w [Dolinie] Aran nazywany aranés) oraz "aranés" w Statucie Autonomii Katalońskiej[9].

Oksytański dzisiaj Edytuj

Brakuje oficjalnych danych na temat liczby użytkowników języka oksytańskiego[10], szacunki są bardzo rozbieżne. Prawdopodobnie od pół miliona do dwóch milionów osób zna któryś z oksytańskich dialektów na tyle dobrze, by posługiwać się nim w życiu codziennym, a znacznie więcej go rozumie.

Status w hiszpańskiej Wspólnocie Autonomicznej Katalonii Edytuj

Arański (aranés), gwara dialektu gaskońskiego używana w należącej do Hiszpanii pirenejskiej dolinie Val d'Aran, cieszył się tam od 1990 statusem języka regionalnego. Na mocy statutu z 2006 roku[9], (szeroko pojęty) język oksytański jest jednym z trzech języków urzędowych w całej Wspólnocie Autonomicznej Katalonii (obok katalońskiego i hiszpańskiego). Gwarą arańską posługuje się ok. 4 tys. osób i jest ona w Dolinie językiem szkolnictwa od 1984.

Status we Włoszech Edytuj

We Włoszech oksytański jest uznany za język chroniony, na mocy ustawy 482 z roku 1999. Pozwala to na użycie oksytańskiego w szkolnictwie i w życiu publicznym ale tylko we wspólnotach które sobie tego życzą, przez co nie jest ono obowiązkowe ani systematyczne, a dyglosja na korzyść włoskiego pozostaje silna.

Status we Francji i w Monako Edytuj

We Francji i w Monako oksytański nie posiada statusu oficjalnego. Nauczanie tego języka we francuskich szkołach publicznych jest opcjonalne, możliwe na mocy Loi Deixonne[7] z 1951 r., a jedynie publiczna telewizja regionalna France 3 emituje kilka programów po oksytańsku[11][12][13].

Historia języka oksytańskiego Edytuj

Najstarsze zabytki piśmiennictwa w języku oksytańskim pochodzą z przełomu X i XI wieku. W XI wieku na terenie Francji istniały dwa wielkie romańskie obszary językowe. Na północy Francji używane były langues d'oïl (czyli tzw. starofrancuski), zaś na południu lenga d'òc ('język òc', fr. langue d'oc). Nazwy tych języków pochodzą od brzmienia słowa oznaczającego potwierdzenie, odpowiadającego polskiemu "tak" - oïl (od którego pochodzi współczesne francuskie oui) albo òc.

Okres świetności lenga d'òc przypada na wieki XII i XIII, kiedy to był głównym językiem liryki średniowiecznej, językiem trubadurów. W tym języku napisał pieśń Kalenda maya Raimbaut de Vaqueiras. O zasięgu i sile oddziaływania średniowiecznego oksytańskiego może świadczyć fakt, że również niewielki fragment Boskiej Komedii Dantego został napisany po prowansalsku (Czyściec, pieśń XXVI, w. 140-147). Oksytański był także językiem poezji uprawianej na dworze Hrabstwa Barcelony zanim zaczęto pisać również po katalońsku. We wczesnym okresie twórczości pisał po oksytańsku pełne humoru miłosne pieśni trubadurskie kataloński wieszcz Ramon Llull. Poezja trubadurów pozostała wzorem dla katalońskiego języka literackiego aż do XV wieku. Zresztą świadectwem wpływu poezji oksytańskiej jest samo zastosowanie rymu, który jest środkiem artystycznym przez nią wynalezionym. W okresie apogeum kultury trubadurów użycie języka oksytańskiego w życiu codziennym przez klasę wyższą wykraczało poza granice Oksytanii dając lenga d'òc status języka m.in. lyońskiej szlachty, chociaż językiem Lyonu był arpitański.

Upadek języka został zapoczątkowany przez krucjaty przeciw albigensom (1209-1229), w wyniku których odrębność polityczna i kulturowa - południowej Francji została zlikwidowana przez królów z Paryża. Lenga d'òc stopniowo traciła na znaczeniu jako język literacki, aż w XV wieku oksytańska twórczość literacka niemalże zanikła. Oksytański przetrwał jako język wernakularny, coraz bardziej różnicujący się dialektalnie i stopniowo wypierany przez francuski, szczególnie szybko od XIX w.. Właśnie w XIX wieku grupa intelektualistów, tak zwani félibres, postawiła sobie za cel odrodzenie literatury prowansalskiej. Najbardziej znanym jej przedstawicielem jest poeta Frédéric Mistral, za swoją twórczość w języku prowansalskim uhonorowany w 1904 roku Literacką Nagrodą Nobla. Obecnie podejmowane są próby podniesienia statusu języka oksytańskiego we Francji, jednak w świadomości potocznej wciąż jeszcze nie cieszy się pełnym szacunkiem, popularnie uznawany za język niższej rangi niż francuski i nosi pogardliwą nazwę patois.

Język oksytański a język hiszpański Edytuj

Różnice w gramatyce Edytuj

Rodzajniki Edytuj

Rodzajniki w języku oksytańskim standardowym są takie same jak w hiszpańskim, z wyjątkiem hiszpańskiego rodzajnika el, któremu odpowiada oksytański lo. Rodzajniki oksytańskie lo, la ulegają skróceniu do l' przed wyrazem zaczynającym się samogłoską (nawet wielką literą).

Przyimki Edytuj

  • Przyimki bez rodzajników:
Język hiszpański Język oksytański Znaczenie i uwagi
con amb/ambé/amé "z", "wraz z"
de de, d'  
en en, dins "w"; dins przed rodzajnikiem określonym lub zaimkiem wskazującym
entre entre  
para per  
por per  
sobre sus  

Formy skrócone (z apostrofem) są używane przed wyrazem zaczynającym się od samogłoski.

  • Przyimki hiszpańskie z rodzajnikiem
przyimek/rodzajnik el
a al
de del
  • Przyimki oksytańskie z rodzajnikiem
przyimek/rodzajnik lo los
a al als
de del dels
per pel pels
sus sul suls

Rzeczownik Edytuj

Rzeczowniki oksytańskie rodzaju męskiego, w odróżnieniu od hiszpańskich, nie mają końcówki -o. Jest ona zwykle pomijana, zastępowana -e (w przypadku zbitki spółgłosek przed hiszp. -o) lub -u (w przypadku samogłoski przed hiszp. -o).

Czasownik Edytuj

  • Odmiana czasownika "być" (niektóre formy):
    • Większość dialektów języka oksytańskiego nie posiada dwóch czasowników odpowiadających słowu "być", jak hiszpańskie ser i estar
Język hiszpański Język oksytański Forma gramatyczna
ser/estar èsser bezokolicznik
es/está es tryb oznajmujący, czas teraźniejszy, 3. osoba, l. pojedyncza
son/están son tryb oznajmujący, czas teraźniejszy, 3. osoba, l. mnoga
era/estaba èra czas przeszły niedokonany, 3. osoba, l. pojedyncza
fue/estuvo foguèt czas przeszły dokonany prosty, 3. osoba, l. pojedyncza
  • Odmiana czasownika "mieć" (niektóre formy):
Język hiszpański Język oksytański Forma gramatyczna
ha a tryb oznajmujący, czas teraźniejszy, 3. osoba, l. pojedyncza
han an tryb oznajmujący, czas teraźniejszy, 3. osoba, l. mnoga
  • Odmiana czasownika "móc" (niektóre formy):
Język hiszpański Język oksytański Forma gramatyczna
puede pòt tryb oznajmujący, czas teraźniejszy, 3. osoba, l. pojedyncza
pueden pòdon tryb oznajmujący, czas teraźniejszy, 3. osoba, l. mnoga
  • Imiesłowy zakończone w hiszpańskim na -ado itp., w oksytańskim kończą się na -at: hiszp. elaborado, acompañado - oksyt. elaborat, acompanhat. Z kolei imiesłowy rodzaju żeńskiego zakończone w hiszpańskim na -ada itp., w oksytańskim mają tę samą końcówkę: hiszp. elaborada, acompañada - oksyt. elaborada, acompanhada.

Spójniki Edytuj

Język hiszpański Język oksytański Znaczenie
cuando quand "kiedy"
o o "lub"
pero, sino mas "ale"
y e "i"

Zaimki Edytuj

  • Zaimek osobowo-zwrotny se w języku oksytańskim skraca się do s' przed wyrazem zaczynającym się samogłoską.

Przysłówki Edytuj

  • Podobnie jak w hiszpańskim, w oksytańskim przysłówki sposobu tworzy się od form przymiotnikowych, dodając do przymiotnika użytego w rodzaju żeńskim przyrostek: w hiszpańskim -mente, w oksytańskim -ment.
  • Inne przysłówki:
Język hiszpański Język oksytański Znaczenie
como coma "jak"
durante pendent "podczas"
hoy uèi "dziś"
más mai "bardziej" (np. przy tworzeniu stopnia wyższego przymiotników)
menos mens "mniej" (np. przy tworzeniu stopnia niższego przymiotników)
también tanben "także", "również"

Inne różnice gramatyczne Edytuj

Hiszpańskiej partykule przeczącej no odpowiada oksytańska pas, stawiana po czasowniku, gdy chodzi o zaprzeczenie orzeczenia.

Różnice w ortografii Edytuj

  • Początkowe h w słowach hiszpańskich zostaje pominięte w odpowiednikach oksytańskich o ile w łacińskich źródłosłowach jest h: hiszp. human - oksyt. uman (łac. humanus)
  • Hiszpańskiej literze j:
    • odpowiada w słowach oksytańskich lh z reguły tam, gdzie w łacińskich źródłosłowach jest li: hiszp. hijo - oksyt. filh (łac. filius).
  • Hiszpańskiej literze ñ odpowiada w słowach oksytańskich nh: hiszp. puño - oksyt. ponh.

Przedrostki i przyrostki Edytuj

  • Przyrostki:
Język hiszpański Język oksytański Uwagi
-al (l.poj.), -ales (l. mn.) -al (l.poj., r.m.), -ala (l.poj., r.ż.), -als (l.mn., r.m.), -alas (l.mn., r.ż.) Tworzenie przymiotnika.
-dad, -tad, -dades (l. mn.), -tades (l. mn.) -tat, -tats (l. mn.)  
-ico (r.m), -ica (r.ż.) -ic/-cian (r.m.), -ica (r.ż) W oksytańskim nie zaznacza się akcentu na sylabie poprzedzającej tę końcówkę. Przyrostek -ic w przymiotnikach, -ician w nazwach zawodów: hiszp. científico, matemático - oksyt. scientific, matematician.
-ión (l. poj.), -iones (l. mn.) -ion (l. poj.), -ions (l. mn.) Jak polskie "-ja" w końcówkach "-cja", "-sja".
-ivo -iu Tworzenie przymiotnika.
-mente -ment Tworzenie przysłówka; w oksytańskim końcówkę dodaje się do przymiotnika rodzaju żeńskiego: hiszp. inicialmente - oksyt. inicialament.

Przypisy

  1. lub 33, jeżeli nie liczyć tych 6, w których zasięg oksytańskiego pokrywa mniejszą część terytorium
  2. http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B7T84-4M3C3K0-25B&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&_docanchor=&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=d951c41aab0a36199a0ba11a9230ada4, Editorial Team, « Monaco: Language Situation », w Encyclopedia of Language & Linguistics (Second Edition), 2006, p. 230
  3. http://en.wiktionary.org/wiki/hic#Latin
  4. Dla porównania, współczesne synonimy łacińskiego hoc mogą wyrażać potwierdzenie m.in. w języku hiszpańskim: "eso" i katalońskim: "això", w języku kolokwialnym znacząc 'to co mówisz jest prawdziwe, jest dokładnie tak', por. polskie "otóż to"
  5. pierwsza wzmianka terminu Occitanie w jęz, francuskim datuje na rok 1756, Louis-Etienne Arcère, Histoire de la Ville de la Rochelle et du Pays d'Aulnis, 1756, str. 40
  6. A. Rey (dir.), Dictionnaire historique de la langue française, tom II (F-PR), str. 2427.
  7. 7,0 7,1 Détail d'un texte
  8. http://fr.wikipedia.org/wiki/Certificat_d%27aptitude_au_professorat_de_l%27enseignement_du_second_degr%C3%A9
  9. 9,0 9,1 Prepausa De Reforma Der Estatut D’Autonomia De Catalonha
  10. http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B7T84-4M3C3K0-25B&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&_docanchor=&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=d951c41aab0a36199a0ba11a9230ada4, Atlas języków zagrożonych sporządzony przez UNESCO klasyfikuje wszystkie sześć dialektów oksytańskiego jako zagrożone (gascoński, vivaroupenc) i poważnie zagrożone (owerniacki, langwedocki, limuzyński, prowansalski)
  11. http://sud.france3.fr/emissions/2617579-fr.php, Viure al País, z Tuluzy, France 3 Sud;
  12. http://jt.france3.fr/regions/popup.php?id=marseille_vaqui, Vaquí, z Montpelhièr, France 3 Sud;
  13. http://aquitaine.france3.fr/emissions/17391034-fr.php, Punt de vista, z Bordèu, France 3 Aquitaine

Wikipedialogo Ten artykuł pochodzi z Wikipedii i jest oparty na licencji Creative Commons.

Ad blocker interference detected!


Wikia is a free-to-use site that makes money from advertising. We have a modified experience for viewers using ad blockers

Wikia is not accessible if you’ve made further modifications. Remove the custom ad blocker rule(s) and the page will load as expected.

Więcej z Fandomu

Losowa wiki