FANDOM


Jązĕk slovjinsci
Obszar Pomorze Zachodnie (Polska)
Liczba mówiących wymarły w połowie XX w.
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
Pismo łacińskie
Kody języka
ISO 639-1
ISO 639-2 sla
Dejna-dialekty.png

Gwara słowińska to północno-zachodnia część kaszubszczyzny (mapa dialektów wg Karola Dejny)

Gwara słowińska, czasem nazywana błędnie językiem słowińskim[1] należy do pomorskiej grupy języków lechickich jako gwara języka (lub dialektu) kaszubskiego. Posługiwali się nią Kaszubi nadłebscy (Słowińcy) zamieszkujący Pomorze. Gdy teren ten znajdował się pod władzą Prus, a później Niemiec, ulegał on silnej germanizacji. Gwara przetrwała do początku XX wieku, a nawet śladowo do lat 60. XX w.[2] – najdłużej we wsi Kluki, gdzie znajduje się obecnie skansen Muzeum Wsi Słowińskiej.

Historia gwary

Zasięg do połowy XIX w.[3]

Gwara słowińska jako część języka pomorskiego na Pomorzu Zachodnim powstała na obszarze między Odrą a Parsętą. Sama nazwa Kaszubi pojawiła się w XIII w., wchodząc między innymi do tytulatury książęcej.

W miarę upływu czasu zasięg gwary zmniejszał się znacznie w wyniku procesów germanizacyjnych, a zachodnia granica jej zasięgu przesuwała się na wschód. Pod koniec XVIII w. przebiegała z północy na południe od Rowów przez Objazdę, Wrzeście i Damnica oraz Dobieszewo, a więc około 15-20 km na wschód od Słupska.

W następnym wieku (1850) przesunęła się już w pobliże granicy Prus Zachodnich (Pomorza Gdańskiego), pozostawiając poza strefą językową kaszubską Lębork. Jedynie pas nadmorski z Wierzchucinem, Sarbskiem, Łebą i Charbrowem oraz rejon nad jeziorami Łebsko i Gardno z najdalej wysuniętymi punktami na południe: Janowice, Stowięcino, Łojewo i na zachód - Objazdą i Rowami, pozostał obszarem, gdzie mówiono jeszcze po kaszubsku (słowińsku).

O żywotności kaszubszczyzny w tym rejonie świadczy to, że w XVII w. istniała potrzeba wydrukowania w tym języku katechizmu, ponieważ ludność wiejska nie znała języka niemieckiego. Został on wydany w 1643 w Gdańsku staraniem Michała Mostnika (Pontanusa), pastora ze Smołdzina, pod tytułem "Mały Catechism D. Marcina Luthera, niemiecko-wandalski abo słowięski...".

W XIX i XX w.[4]

W Klukach, podobnie jak w Izbicy gwara słowińska zachowała się najdłużej w porównaniu do innych okolicznych miejscowości. Wpłynęło na to niewątpliwie położenie wsi w trudno dostępnej okolicy, oddzielonej podmokłymi i bagnistymi terenami. Do czasu wybudowania utwardzonych dróg na początku XX w., przez znaczną część roku dojazd do niej był prawie niemożliwy. Stwierdzali to liczni uczeni w XIX w., rosyjski slawista i etnograf Aleksander Hilferding, niemieccy F. Lorentz i F. Tetzner, którzy badali te okolice i same Kluki.

A. Hilferding pisał po podróży na te tereny w 1856, że żywioł słowiański zachowało wiele większą żywotność tam "gdzie żyją rybacy i gdzie pobudowali oni swoje chaty pośród bagien". Tereny te rzadko odwiedzano, a dopływu osadników z innych rejonów kraju nie było. Za sprawą wspomnianego rosyjskiego uczonego od połowy XIX w. upowszechniła się nazwa Słowińcy dla autochtonicznych mieszkańców okolic jeziora Łebsko.

Do zaniku gwary słowińskiej przyczyniło się upowszechnienie oświaty w języku niemieckim. W Klukach istniała szkoła podstawowa już od 1738. Początkowo uczono w niej w języku kaszubskim i niemieckim, lecz od XIX w. już wyłącznie w niemieckim. Jednocześnie likwidowano nabożeństwa ewangelickie w gwarze słowińskiej (od 1856 w Smołdzinie, a od 1886 w Główczycach).

Na początku XX w. gwara praktycznie zanikła, a w 1926 Herbert Fischer stwierdził, że jedynie kilku rybaków z Kluk w pełni rozumie mowę kaszubską. Najdłużej, bo aż do lat 1970. przetrwało słowińskie słownictwo, związane z działalnością rybacką i rolniczą oraz fragmenty modlitw i pieśni ludowych. Zachowały się też nazwy miejscowe oraz nazwiska słowińskie: Kötsch (Kecz), Kaitschik (Kajczyk), Schimanke (Szymanko) i in. Ostatnią osobą, znającą jeszcze gwarę był przypuszczalnie Otto Kirk, który jako ponad 80-letni starzec usiłował w 1945 porozumiewać się po słowińsku z żołnierzami Armii Czerwonej.

Ostateczny zanik gwary nastąpił w wyniku wyjazdów około 100 autochtonów z Kluk do RFN na początku lat 1970. Obecnie mieszkają oni głównie w okolicy Hamburga.

Badania gwary

Spośród badaczy za osobny język uznawał tę gwarę początkowo jedynie Friedrich Lorentz[5]. Po dokładniejszym zbadaniu uznał on jednak, że słowińszczyzna jest bliższa na poziomie fonetyki gwarom dialektu północnokaszubskiego języka pomorskiego, niż gwary północnokaszubskie południowokaszubskim[6]. Słowińszczyznę wyróżniała jednak większa archaiczność oraz pewna część leksyki. Sami Słowińcy uważali się za Kaszubów (m.in. za relacją Ottona Knoopa, słowińskiego chłopa), nie używali zaś terminu "Słowińcy". Właściwszym terminem wydaje się więc "Kaszubi nadłebscy", gdyż już po niemal całkowitej ich germanizacji określali się jako "Lebakaschuben".

Kaszubi nadłebscy, podobnie jak sąsiadujący z nimi Kabatkowie oraz Kaszubi z Helu, byli w większości luteranami (w odróżnieniu od zdecydowanej większości pozostałych Kaszubów, u których dominuje katolicyzm). Jest to skutkiem przede wszystkim tego, iż Kaszubi-ewangelicy ulegli szybciej germanizacji, wchodząc w skład grupy etnicznej tzw. Pomrów (Niemców pomorskich).

Według części językoznawców słowińszczyzna jest gwarą języka kaszubskiego[7] lub, jeśli uznać kaszubszczyznę za dialekt, polskiego[8].

Cechy

Gwary słowińskie cechowało większe niż w innych dialektach kaszubskich nasilenie cech pomorskich, wspólnych z dialektami zachodniolechickimi:

  • większa liczba form z -ar- w miejsce ogólnopolskiego -ro- (barna 'brona', sarka 'sroka')
  • bardziej konsekwentny rozwój sonantów l i w oł, a następnie w (chałpic 'chełpić się', kałbasa 'kiełbasa')
  • lo zamiast ogólnopolskiego le (mlou̯ko 'mleko', plu̯owe 'plewy')
  • regularniejsze zwężenie i odnosowienie ę (lignc 'lęgnać sie', wdzëczni 'wdzięczny')

Cechy nawiazujące do północnych Kaszub:

  • zmiana dz w z(nądza 'nędza', drëzi 'drudzy')
  • przejscie ł w l (bylaczenie)
  • swobodny i ruchomy akcent wyrazowy
  • silna tendencja do dyftongicznej wymowy samogłosek (du̯obra 'dobra', żjelazo 'żelazo')

Wiele zmian zaszło pod wpływem odcięcia od bezposredniego wpływu gwar polskich i germanizacji. Np. pod koniec okresu istnienia zanikły opozycje spółgłosek twardych i miękkich oraz dźwięcznych i bezdźwięcznych[2].

Przykład gwary

polski słowiński połabski kaszubski dolnołużycki
syn, chłopiec vuôtrôk våtrük òtrok góle, gólc
ja jau joz ja
biały bjåuli bol'ĕ biôłi bĕły
ogień vuôheń vidin òdżiń wogeń
jedno jäne janü jedno jadno
jesteśmy jiesmä jismoi jesmë smy
język jązĕk jǫzĕk, rec jãzëk rĕc
kto chtô kåtü chto chto
kiedy ga  ? czej, ga ga
kamień kam kom kam kamjeń
on vün vån òn wón
jaki jahi kot'ĕ jaczi kaki
ojciec vôtc lolâ òjc nan
dziewczę, dziewka dzěvkâ defkâ dzéwczã źowćo

Przykładowa odmiana wyrazów:

Przypadek Odmiana w słowińskim Odmiana wg języka polskiego
Liczba pojedyncza
1. Mianownik vün / jiĕn on
2. Dopełniacz jiĕvå / jå / ńevå / ńå jego / niego
3. Celownik jiĕmu / mu jemu / niemu
4. Biernik jiĕvå / jå jego
5. Narzędnik ńim nim
6. Miejscownik ńim nim
Liczba podwójna
1. Mianownik vünä / nä
2. Dopełniacz jü / ńü
3. Celownik jimâ / ńimâ
4. Biernik jich / ńich
5. Narzędnik jimâ / ńimâ
6. Miejscownik ńich
Liczba mnoga
1. Mianownik vüni / ni oni
2. Dopełniacz jich / ńich ich / nich
3. Celownik jim im
4. Biernik jich / ńich ich
5. Narzędnik ńimi nimi
6. Miejscownik jich / ńich ich / nich

Podobnie jak w języku dolnołużyckim, w celowniku występują końcówki -ôju, -eju (por. dsb. dub:duboju, pjakař:pjakarjeju).

Przypadek Odmiana w słowińskim Odmiana wg języka polskiego
Liczba pojedyncza
1. Mianownik tvôrcâ cieśla
2. Dopełniacz tvôrcä cieśli
3. Celownik tvôrcôju cieśli
4. Biernik tvôrcą cieślę
5. Narzędnik tvôrcou cieślą
6. Miejscownik tvôrcu cieśli
7. Wołacz tvôrcu cieślo
Liczba podwójna
1. Mianownik tvôrcä
2. Dopełniacz tvôrcou
3. Celownik tvôrcômâ
4. Biernik tvôrcou
5. Narzędnik tvôrcômâ
6. Miejscownik tvôrcach
Liczba mnoga
1. Mianownik tvôrcôvjä cieśle
2. Dopełniacz tvôrcou cieśli
3. Celownik tvôrcoum cieślom
4. Biernik tvôrcou cieślów
5. Narzędnik tvôrcami cieślami
6. Miejscownik tvôrcach cieślach

Poniższy tekst, wygłoszony przez Marcina Klëkę, został zapisany w 1911 roku w Klukach Smołdzińskich przez Mikołaja Rudnickiego[9]. Zastosowano zapis oryginalny.

Quote-alpha.png
Naszi stáłrżi t`ij⁀mjel•i ten slowjinsci árnt. A f tim fszëtko pł`o⁀slowjinsku stł`ojalo, co nas na tim swjece be paserł`owalo. A n•inia te czase sǫ prszëszle, co më to fszëtko wj`idzeme, co ten slowjinsci árnt f sw•im pjismje nóm pł`owjadöl. Prsz`ét⁀końca swjata t`ej⁀be⁀bel•i taci chlłopji tij be nł`os•il•i szpëcmuce, a tij be drż`epjejel•i máłl•im lëdzem... krą wot zanokc`ół. N•inia t`o⁀máme fszëtko prsz`ed⁀woczima, fszëtko wj`idzeme, co ten árnt slowinjsci nóm prawǫ pröłdą pł`owjadöł.

Przypisy

  1. Jerzy Treder: Komu może przeszkadzać etnonim Słowińcy
  2. 2,0 2,1 Stanisław Dubisz: Dialekty i gwary polskie. Warszawa: "Wiedza Powszechna", 1995, ss. 123-124. ISBN 83-214-0989-X. 
  3. Hieronim Rybicki, Kluki. Zarys dziejów, Grawipol, Słupsk 2003 s.12-13
  4. Hieronim Rybicki, Kluki. Zarys dziejów, Grawipol, Słupsk 2003 s. 20-50
  5. Friedrich Lorentz, Slovinzische Grammatik, I, St.Petersburg 1903
  6. Friedrich Lorentz, Slovinzisches Wörterbuch, II St.Petersburg 1908, 1912
  7. Parki krajobrazowe
  8. Literatura – Gwara
  9. Projekt Rastko Kaszuby – Słowińskie teksty

Ad blocker interference detected!


Wikia is a free-to-use site that makes money from advertising. We have a modified experience for viewers using ad blockers

Wikia is not accessible if you’ve made further modifications. Remove the custom ad blocker rule(s) and the page will load as expected.

Więcej z Fandomu

Losowa wiki