FANDOM


Aragonés
Obszar Aragonia (region autonomiczny Hiszpanii)
Liczba mówiących 10 000 – 30 000
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
Pismo łaciński
Jezyki i dialekty Polwyspu Iberyjskiego.jpg

Języki i dialekty Półwyspu Iberyjskiego

Flaga Aragonii Dialekt aragoński – dialekt języka hiszpańskiego używany obecnie przez około 11 tysięcy osób mieszkających w prowincji Huesca na obszarze automicznego regionu Aragonii w północnej Hiszpanii.

Historia

Aragoński wyodrębnił się, około ósmego wieku naszej ery, z jednego z dialektów łaciny używanego w Pirenejach, posiadającego liczne zapożyczenia z języka baskijskiego. Dzięki rozwojowi terytorialnemu królestwa Aragonii dialekt ten rozprzestrzeniał się (głównie w kierunku południowym).

Połączenie z Aragonią obszarów Katalonii spowodowało dwujęzyczność królestwa (na zachodzie mówiono dialektem aragońskim, a na wschodzie – językiem katalońskim). Co więcej, kataloński był częściej przejmowany przez nowe obszary królestwa (takie jak choćby Baleary) niż aragoński.

Unia Aragonii i Kastylii spowodowało dalszy zanik dialektu aragońskiego. Choć porozumiewało się nim wiele osób, jego użycie ograniczało się jedynie do sytuacji nieformalnych. Nowa władza chciała pokazać swą siłę poprzez narzucenie swej mowy.

Najbardziej tragicznym momentem w historii aragońskiego był okres dyktatury generała Franco w dwudziestym wieku. Dzieci w szkołach bito za mówienie w tym języku, a prawo zabraniało używania jakiegokolwiek etnolektu innego niż kastylijski.

Czasy obecne

W dzisiejszych czasach, aragoński ciągle jest używany na obszarze z którego się wywodzi, gdzie żyje około 10 tysięcy osób posługujących się nim jako pierwszym językiem. Dodatkowo, kolejne 20 tysięcy osób uczy się aragońskiego jako drugiego języka. Aragońskim posługuje się więc około 30 tysięcy ludzi.

Gwara Ribagorçan posiada cechy zarówno języka katalońskiego, jak i dialektu aragońskiego.

Obszar użycia dialektu aragońskiego

Aragoński używany jest niemal wyłącznie w północnym obszarze regionu Aragonii w północnej Hiszpanii. Jest to obszar Pirenejów, na którym ten dialekt wykształcił się w okolicach VIII wieku naszej ery.

Aragon languages-an.png

Języki i dialekty używane na obszarze Aragonii

Modlitwa "Ojcze Nasz" w dialekcie aragońskim

dialekt aragoński:

Pai nuestro, que yes en o zielo, satificato siga o tuyo nombre, bienga ta nusatros o reino tuyoy se faiga la tuya boluntá en a tierra como en o zielo. O pan nuestro de cada diya da-lo-mos güei, perdona las nuestras faltas como tamién nusatros perdonamos a os que mos faltan, no mos dixes cayer en a tentazión y libera-mos d'o mal. Amén.

dla porównania hiszpański (kastylijski):

Padre nuestro que estás en el cielo, santificado sea tu Nombre; venga a nosotros tu reino; hágase tu voluntad en la tierra como en el cielo. Danos hoy nuestro pan de cada día; perdóna nuestras ofensas, como tambien nosotros perdonamos a los que nos ofenden; no nos dejes caer en la tentación, y líbranos del mal. Amén.

Dialekt aragoński a języki zachodnioromańskie

Różnice w słownictwie

Dialekt aragoński jest blisko spokrewniony z gwarami kastylijskimi, katalońskim i oksytańskim, jednak miały na niego wpływ także inne języki. Dlatego też wiele słów aragońskich ma inny źródłosłów niż słownictwo języka ogólnego Hiszpanii. Inne mogą mieć ten sam źródłosłów, ale nie przeszły do dialektu aragońskiego z języka hiszpańskiego. Zdarza się też, że mają swoje odpowiedniki w języku literackim, ale rzadziej używane.

Przykłady:

aragoński kataloński hiszpański znaczenie oraz uwagi
polideza bellesa belleza "piękno", "piękność"
esporte esport deporte "sport"
amostrar, amostranza ensenyar, ensenyament enseñar, enseñanza "uczyć", "nauczanie"
esdebenidero futur futuro "przyszłość"
trucazo, trucar cop, copejar golpe, golpear "cios", "uderzać"
charrar/parlar parlar hablar "mówić"
mesmo mateix mismo "sam"
traza (r.ż) manera modo (r.m) "sposób"
parola paraula palabra "słowo"
velocidat velocitat rapidez "szybkość"
garra cama pierna "noga"
polaco polonés polaco "polski"
branca branca rama "gałąź", "dziedzina"
chenullo (r.m.) genoll rodilla (r.ż) "kolano"
puet estar que potser tal vez "być może"
zaguero darrer último "ostatni"
emplegar utilitzar usar, utilizar "używać"
vegata vegada vez "raz"

Różnice w gramatyce

Rodzajnik

Dialekt aragoński Język kataloński Język hiszpański
o, lo/ro, el el el
a, la/ra la/sa la
os, los/ros, es els los
as, las/ras les las

Rodzajniki określone liczby pojedynczej skracają się do l' przed wyrazem zaczynającym się samogłoską.

Dłuższych formy rodzajników określonych używa się po wyrazach zakończonych samogłoską, zwłaszcza po przyimku á

Rzeczownik

Odmiana rzeczownika

Przyimek drugiego przypadka de w aragońskim skraca się do d' przed wyrazem zaczynającym się samogłoską. Dotyczy to szczególnie rodzajników: hiszp. del (=de el) – arag. d'o, hiszp. de la – arag. d'a.

Hiszpańskiemu przyimkowi trzeciego przypadka a odpowiada aragoński á, który nie łączy się z rodzajnikiem określonym: hiszp. al, a la – arag. á lo/á ro, á la/á ra.

Inne przyimki:

hiszpański aragoński forma gramatyczna
desde dende "od"
hasta dica "do"
para ta, t' (przed wyrazem zaczynającym się samogłoską) "dla"
por por/ta "przez", "po", "z"
según seguntes "według"
sobre sopre "na", "nad"
Liczba mnoga

Hiszpańskie rzeczowniki i przymiotniki liczby mnogiej, zakończone na -les, -nes, -res po samogłosce, mają aragońskie odpowiedniki -ls, -ns, -rs: hiszp. sociales, religiones, escritores – arag. sozials, relichions, escritors.

Czasownik

Odmiana czasownika "być" (niektóre formy)
  • Większość gwar dialektu aragońskiego nie posiada dwóch czasowników odpowiadających słowu "być", jak ogólnohiszpańskie ser i estar
hiszpański aragoński forma gramatyczna
ser/estar estar bezokolicznik
es/está ye tryb oznajmujący, czas teraźniejszy, 3. osoba, l. pojedyncza
son/están son tryb oznajmujący, czas teraźniejszy, 3. osoba, l. mnoga
era/estaba yera czas przeszły niedokonany, 3. osoba, l. pojedyncza
fue/estuvo estió czas przeszły dokonany prosty, 3. osoba, l. pojedyncza
sido/estado estato imiesłów przeszły
Odmiana czasownika "mieć" (niektóre formy)
hiszpański aragoński forma gramatyczna
haber aber bezokolicznik
ha ha tryb oznajmujący, czas teraźniejszy, 3. osoba, l. pojedyncza
han han tryb oznajmujący, czas teraźniejszy, 3. osoba, l. mnoga
Odmiana czasownika "móc" (niektóre formy)
hiszpański aragoński forma gramatyczna
puede puet/pué tryb oznajmujący, czas teraźniejszy, 3. osoba, l. pojedyncza
pueden pueden tryb oznajmujący, czas teraźniejszy, 3. osoba, l. mnoga
Odmiana czasownika "robić" (niektóre formy)
hiszpański aragoński forma gramatyczna
hacer fer bezokolicznik
hace fa tryb oznajmujący, czas teraźniejszy, 3. osoba, l. pojedyncza
hecho feito imiesłów przeszły
  • Czas teraźniejszy:
    • Czasowniki zakończone w bezokoliczniku na -ar mają w czasie teraźniejszym te same końcówki w obu etnolektach, z wyjątkiem 2. osoby liczby mnogiej – w hiszpańskim -áis , w aragońskim -as.
  • Imiesłowy zakończone w hiszpańskim na -do, -da itp., w aragońskim kończą się na -to, -ta: hiszp. unido, nombrado – arag. unito, nombrato. Podobnie i rzeczowniki z tą końcówką: hiszp. estados – arag. estatos.

W obu etnolektach partykuła przecząca ma postać no.

Spójniki

Język hiszpański Dialekt aragoński Znaczenie
aunque anque "chociaż"
cuando cuan "kiedy", "gdy"
o u "lub"
y e/y "i"

Zaimki

Zaimki osobowe:

Język hiszpański Dialekt aragoński Znaczenie
yo yo "ja"
tu tu "ty"
él, ella, Usted el/er, ella/erra, Busté "on", "ona", "pan"
nosotros nusatros "my"
vosotros busatros "wy"
ellos, ellas ellos/ers, ellas/eras "oni", "one"

Zaimki osobowe zależne, w trybie rozkazującym, bezokoliczniku i imiesłowie współczesnym (gerundio) w obu etnolektach stoją po czasowniku, jednak w hiszpańskim ogólnym łączą się z nim jako przyrostek, a w dialekcie aragońskim są oddzielone łącznikiem: hiszp. referirse – arag. referir-se.

W dialekcie aragońskim, zaimki dzierżawcze są poprzedzone rodzajnikiem określonym: hiszp. su – arag. o suyo (r. męski), a suya (r. żeński). Analogicznie w liczbie mnogiej: hiszp. sus – arag. os suyos (r. męski), as suyas (r. żeński).

Zaimek osobowo-zwrotny se w dialekcie aragońskim skraca się do s' przed wyrazem zaczynającym się samogłoską.

Inne zaimki:

Język hiszpański Dialekt aragoński Znaczenie
cada una cadaguna "każda"
cualquier cualsiquier "każdy"
este, esta iste, ista "ten", "ta"

Przysłówki

  • Podobnie jak w hiszpańskim, w aragońskim przysłówki sposobu tworzy się od form przymiotnikowych, dodając do przymiotnika użytego w rodzaju żeńskim przyrostek: w hiszpańskim -mente, w aragońskim -ment/-mén.
  • Inne przysłówki:
Język hiszpański Dialekt aragoński Znaczenie
ahí, allí astí "tam"
así asinas "tak", "w ten sposób"
como como "jak"
después dimpués "potem"
donde an que "gdzie"
hoy güe "dziś"
jamás xamás "nigdy"
mientras, durante mientres "tymczasem"
siempre perén "zawsze"
sólo nomás "tylko", "jedynie"
también tamién "także"

Linki zewnętrzne

Wikipedialogo.png Ten artykuł pochodzi z Wikipedii i jest oparty na licencji Creative Commons.

Ad blocker interference detected!


Wikia is a free-to-use site that makes money from advertising. We have a modified experience for viewers using ad blockers

Wikia is not accessible if you’ve made further modifications. Remove the custom ad blocker rule(s) and the page will load as expected.

Więcej z Fandomu

Losowa wiki